Beşeri Coğrafyada Teori

Berk Meral

BEŞERİ COĞRAFYADA TEORİ Daha önce de değinildiği gibi, yakın yıllarda beşeri coğrafyadaki incelemelerde önemli değişimler olmuştur. Her ne kadar bilim dalının ana konusu çokfazla değişmediyse de, insanın yeryüzündeki toplumsal ve ekonomik faaliyetlerinin doku ve süreçleri hakkında yeni yeni sorular sorulmakta ve bunları cevaplamak üzere de yeni analiz yöntemleri geliştirilmektedir. Bu değişimler bugün “yeni coğrafya” olarak bilinen akımı ortaya çıkarmıştır. Sözü edilen akım iki aşama göstermektedir: Birincisi, 1953 ile 1963 yıllan arasında oluştuğu kabul edilen “kantitatif aşama”dır. Bununla birlikte, her ne kadar kantitatif tekniklerin uygulanması bu devrenin başlıca özelliği olmuş ve istatistik metodlarının kullanılması analitik bir araç olma özelliğini sürdürmüşse de, meydana gelen değişim basit kantitatifleşmeden çok daha esaslı olmuş ve coğrafyada teori kurulması için gerekli temeli sağlamıştır.

İkincisi, 1960lann ortalarında başlayan ve bugünlerde de süren “davranışsal aşama”dır. Böylece, önce de belirtildiği gibi, beşerî coğrafyada insan davranışının meydana getirdiği şekillerin incelenmesinden, davranışın kendisinin incelenmesine, özellikle insanın çevreyi algılama, değerlendirme ve yararlanma biçimlerine ve insanın mekanda nasıl davrandığının incelenmesine yönelinmiştir. Bilindiği gibi, coğrafya geçmişte geniş çapta tasviriydi. Zamanla bir yandan yeni araştırma yollarının geliştirilmesi, öte yandan araştırmalarda esas amacı “açıklama”nın olması, bu bilim dalındaki önemli değişimlerdir.

Yakın yıllarda yayınlanan ve coğrafya metodolojisine ilişkin seçkin eserlerin arasında yer alan “Explanation in (geography”da David Harvey coğrafyacıların araştırmalarında izledikleri yollan aşağıdaki başlıklar altında özetlenmektedir. (a) Tasvir: Verilerin toplanması ve sınıflandırılması. Bir örnek olarak tek bır alan için klimatik verilerin toplanması ve sınıflandırılması verilebilir. (b) Morfometrik analiz: Coğrafi dokuların biçiminin incelenmesi. Bu yaklaşıma örnek olarak ulaşım ağlan analizi gösterilebilir. Bu tür analiz aşağıda ki hususlarla sürer; (c) Sebep ve etki analizi: Coğrafyada esas olarak 19uncu yüzyılda izle nen yaklaşımdır. Harvey, zamanımızda özellikle dağılımı yöneten coğrafi “faktörler”in araştırılmasında kullanıldığını ileri sürmektedir. İngilterede Doğu Angliadaki buğday üretiminin belirli iklim özellikleri, relief, toprak tip ve, tarla büyüklüğü ile ilişkili olarak açıklanmasını bu yaklaşıma örnek olarak vermektedir. (d) Açıklamanın zamana bağlı şekilleri: (c) kısmında yer alan sebep ve etki yaklaşımının zamana bağlı değişimlerinin açıklanması. Harvey buna da örnek olarak İngilterede Midlandsde yerleşmelerin gelişmesinin tarihsel analizini vermektedir. (e) Fonksiyonel ve ekolojik analiz: Bu yaklaşımın esası olayları belirli bir örgütlenme içinde oynadıkları rol bakımından görmeye çalışmasıdır. Böylece, şehirler bir ekonomik yapı içinde gösterdikleri fonksiyon bakımından analizedilebilirler.