Borsa Nedir?
Berk Meral
Hemen yukarıdaki örneğe geri dönelim. Diyelim ki sizin şu biblo şirketi iyi iş yaptı, güzel kar ediyor, ama sizin aklınız hisselerinizi satıp yeni bir araba almakta. Hisse Senetlerinin alınıp satıldığı bir pazar var, oraya gidiyorsunuz, almak isteyen birini bulursanız, fiyatta da anlaşırsanız, hisselerinizi satıyorsunuz.
Hisseleri sattınız, elinize 50 lira geçti, düşünüp araba almaktan vazgeçtiniz. Niye araba alayım, başka arkadaşlarla yine bir şirket kuralım, bu sefer büyük bir market açalım, bu işte iyi para var, ilerde işler iyi giderse onu da bu pazarda satarız, dediniz. Ama kimseyi bulamadınız. Ama sizin hisselerinizi sattığınız pazarda, piyasada aktif olarak faaliyet gösteren bir marketin hisse senetleri de alınıp satılıyor. Fiyatı da uygun, sordunuz, soruşturdunuz, anlaştınız, market hisselerini aldınız. Yine beklemeye başlayabilirsiniz.
Hisse senetlerinin alınıp satıldığı bu pazara “Borsa” denir. Bu pazarda her şirketin hisse senetleri alınıp satılamaz, yatırım yapanları koruyabilmek için pazarda hisse senetleri alınıp satılacak şirketlere bir takım sınırlamalar getirilmiştir. Yatırım kararı veren herkesin sağlıklı karar verebilmesine yardımcı olacak önlemler alınmıştır, örneğin pazardaki her şirket üç ayda bir şirketin durumuna ilişkin bilgileri bağımsız başka şirketler tarafından da denetlendikten sonra Borsa’ya gönderir, bu bilgiler açıklanır.
Ortada bir pazar varsa, başka alternatifler de vardır, sadece eski ve yeni ortaklar hisse senetlerini alıp satmazlar, işlerini büyütmek için sermaye arayan şirketler de borsadan yararlanırlar. Nasıl mı? Yine bir örnekle açıklayalım: Bilgisayar klavyesi üreten bir şirketiniz var. Şirket 100 kişinin 1′er lira koymasıyla kurulmuş, yani sermayesi 100 lira. İşler iyi, ancak işi büyütebilmek için 500 liraya ihtiyaç var, ortakların da yeni sermaye koyabilecek güçleri yok. Borsaya giderler, derler ki, biz sermayemizi 100 liradan 120 liraya çıkaracağız, artıracağımız o 20 liralık sermayeyi temsil eden 20 hisseyi de almak isteyen olursa tanesi 25 liradan satacağız. Böylece eski ortakların payı azalır (1/100 iken 1/120 olur), ama şirket işini büyütmek için gerekli parayı bulmuştur. Bu, ilerde işler geliştiğinde eski ortakların pay azalmasından doğan zaralarını fazlasıyla telafi eder, çünkü eskisinden çok daha büyük bir şirketin ortağı olmuşlardır.
Bir şirket yukarıdaki örneklerde olduğu gibi, yani eski ortaklarının paylarını satmaları veya yeni pay oluşturulup bunların satılması yolarından herhangi biri kullanılarak, ilk kez borsada alınıp satılmaya başlandığında halka arz edilmiş olur. Halka arz edilen, yani piyasada alınıp satılmaya başlayan hisse senedi miktarı bellidir, ortaklar kafalarına göre kimseye söylemeden “Ben 5 pay daha satayım” diyemezler.
Halka arzdan sonra, bu hisseler, herkesin kendi kararlarını kendisinin verdiği bir ortamda el değiştirmeye devam ederler. Bir hisseyi halka arzdan alabileceğiniz gibi, daha sonrasında bu ortamdan, yani “ikincil piyasa”dan da alabilirsiniz. Haberlere konu olan piyasa işte bu piyasadır.
Böylece isteyenin istediği an hisse senedi alıp satabileceği bir ortam oluşturulması amaçlanmıştır. Tabii ki fiyatların oluşmasında en önemli faktör, arz ve taleptir, ekonomide bir kriz alameti varsa, kimse hisse senedi almak istemez, şirketlerin riskleri artmıştır, fiyatlar hızla düşer. (Siz tekstil sektörünün krize girmesine yol açabilecek bir haberi gazetede okusanız, bir tekstil şirketine ortak olmayı düşünür müsünüz? Herşeye rağmen düşünebilirsiniz, gelecekte işlerin daha iyi olacağına inanıyorsanız ve fiyatlar da ucuzlamışsa, bu sizin için kelepir iş kurma fırsatı olabilir.) Ya da bir şirket ürün yelpazesini genişletmiş ve Amerika’yla yeni bir iş bağlantısı yapmıştır, fiyatı hızla yükselir. (Ya da yükselmez, çünkü fiyatı zaten pahalıdır!)
Yani borsanın temel olarak üç amacı vardır, bir, şirketlere ve ekonomiye halka açılmalar yolu ile kaynak sağlayabilecekleri, iki, tasarruf sahiplerinin güvenilir ve şeffaf bir biçimde yatırımlarını değerlendirebilecekleri , üç, hisse senetlerini alıp satmak isteyenlerin buluşacağı bir ortam sağlamak.
