Doğu Anadolu Bölgesi
Berk Meral
Doğu Anadolu Bölgesi, Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinden biridir. Anadolu topraklarındaki konumunda doğuda yer alması nedeniyle Birinci Coğrafya Kongresi tarafından 1941 yılında böyle isimlendirilmiştir.
Bölgenin en belirgin özelliği ortalama yükseltisinin fazla ve engebeli olmasıdır.
Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri içerisinde en büyük alana sahip olanıdır. Nüfus yoğunluğu bakımından en az olan ve ortalama yüksekliği ise en fazla olan bölgedir. Maden zenginlikleri yönünden en fazla kaynağa sahip olan Doğu Anadolu Bölgesi ayrıca volkanizmanın en etkin olduğu coğrafi bölgedir.
Doğu Anadolu Bölgesi sınırları içinde yer alan iller şunlardır:
Ağrı
Ardahan
Bingöl
Bitlis
Elazığ
Erzincan
Erzurum
Hakkari
Iğdır
Kars
Malatya
Muş
Tunceli
Van
Konumu ve sınırları
Anadolu topraklarında, Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Irak’ın kuzeyinde, İç Anadolu Bölgesinin doğusunda, Karadeniz Bölgesinin güneyinde; İran’ın, Azerbaycan’ın, Ermenistan’ın batısında yer alır.
Türkiye’nin kapladığı alanın (814.578 km²) %21′ini (171.061 km²) Doğu Anadolu Bölgesi oluşturur.
Doğu Anadolu Bölgesi, Yukarı Fırat, Erzurum-Kars, Hakkari ve Yukarı Murat-Van bölümlerinden meydana gelir.
Yeryüzü şekilleri
Ortalama yükseltisi yaklaşık 2200 m olan Doğu Anadolu Bölgesinin belli başlı yüzey şekillerini sıradağlar, geniş platolar ve ovalar oluşturur.
Bölgenin sıradağları kuzey güney doğrultusunda üç sıra halinde dizilirler. Bölgenin kuzeyinde Çimen Dağı, Kop Dağı, Yalnızçam dağları; ortasında Munzur Dağı, Karasu Dağı, Aras Dağı, güneyinde ise Güneydoğu Toroslar, Bitlis, Hakkari, ve Buzul dağları sıralanırlar. Ayrıca bölgede Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı volkanik dağları bulunur.
Bölgede dağlardan sonra en fazla yer kaplayan yeryüzü şekli platolardır. Bölgedeki en büyük plato Erzurum-Kars Platosudur. Türkiye’nin en büyük gölü olan Van Gölü bu bölgededir. Bölgedeki diğer büyük göller Hazar, Balık, Bulanık, Nazik, Çıldır ve Erçek gölleridir. Bölgenin başlıca akarsuları Fırat, Dicle, Aras, Kura ve Zap akarsularıdır.
İklimi
Bölgenin denizlere uzak olması ve yükseltisinin fazla olması nedeniyle Doğu Anadolu Bölgesinde karasal iklim etkilidir. Kışlar çok soğuk ve kar yağışlı; yazlar yükseklerde serin alçak yerlerde sıcak geçer. Kış mevsimi uzun ve yaz mevsimi çok kısadır.
Yıllık sıcaklık farkının en çok olduğu bölge olan Doğu Anadolu Bölgesinde yaz sıcaklık ortalaması yaklaşık 20°C’dır. Ve başka bölgelerde buna benzer iklimler görülür.
Bitki örtüsü
Bölgenin havzalarında ve ovalarında bozkırlar yaygındır. Dağ çayırları, meşe ve sarıçam ormanları dağların genel bitki örtüsüdür. Türkiye ormanlarının %11′ine sahip olan bölge, orman alanları bakımından 5. sıradadır.
Nüfus ve yerleşme
Türkiye’nin nüfus yoğunluğu en az olan bölgesidir. Bunda bölgenin yüz ölçümünün büyük olması başlıca etkendir. 2000 yılındaki nüfus sayımına göre bölgenin nüfusu 6 milyon 100 bin kişi civarındadır.
Diğer bölgelere göçün fazla yaşandığı bölge olan Doğu Anadolu Bölgesinde kırsal nüfus kent nüfusundan fazladır.
Bölümleri
a. Yukarı Fırat Bölümü
Konumu: Yukarı Fırat Bölümü, bölgenin batı kısmını oluşturur. Bölgenin en geniş yüz ölçüme sahip bölümüdür.
Yer şekilleri: Bölümün başlıca yer şekillerini sıradağlar ve bu dağlar arasında uzanan ovalar oluşturmuştur.
Bölümün kuzeyinde Mercan dağları güneyinde ise Güneydoğu Toroslar’ın bir kısmı yer alır. Bu dağlar arasında Elbistan, Malatya, Muş ve Elazığ ovaları bulunur. Kuzeyde ise Erzincan ve Tercan ovaları yer alır. Bölümün akarsuları Fırat’ı oluşturan Karasu ve Murat ırmaklarıdır. Bu ırmaklar üzerinde Keban ve Karakaya barajları yer alır.
İklim ve bitki örtüsü: Bölümde karasal iklim etkilidir. Bu yüzden bitki örtüsü bozkırdır. Dağların yağış alan yamaçlarında ise yer yer ormanlara rastlanır. Kış mevsiminde kar yağışı ve don olayları görülür.
Nüfus ve yerleşme: Bölge içerisinde en verimli ovalar buradadır. Bu yüzden bölgenin en yoğun nüfuslu yeri Yukarı Fırat Bölümü’dür. Nüfus genellikle ovaların çevresinde toplanmıştır. Bölümdeki il merkezleri Malatya, Elazığ, Erzincan, Bitlis, Bingöl ve Tunceli’dir. Bölümün en büyük yerleşim yeri Malatya’dır. Kent, tarım, sanayi, ticaret ve kültür merkezi durumundadır.
Tarım ve hayvancılık: Bölümde tarım, halkın en önemli geçim kaynağıdır. Buradaki ovalarda en fazla buğday, arpa, şeker pancarı, tütün ve baklagiller yetiştirilir. Bölümdeki otlakların fazlalığı büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın gelişmesine neden olmuştur.
Sanayi ve yer altı kaynakları: Malatya’da yem, süt ürünleri, pamuklu dokuma, şeker, sigara ve et kombinaları vardır. Elazığ’da ise şeker ve çimento fabrikaları ile ferro krom tesisleri bulunur. Bölüm, ülkemizin yer altı kaynağı bakımından en zengin yeridir. Elbistan’da çıkarılan linyit buradaki termik santralde enerji kaynağı olarak kullanılır. Ayrıca krom, demir, bakır, çinko ve kurşun da çıkarılmaktadır.
b. Erzurum - Kars Bölümü
Konum: Bölüm, Doğu Anadolu Bölgesi’nin kuzeydoğu köşesini oluşturur.
Yer şekilleri: Bölümde Erzurum-Kars ile Ardahan plâtoları geniş yer kaplar. Bölümün dağları ise Allahuekber, Kargapazarı ve Palandöken’dir. Ovalar ise Erzurum ve Iğdır’dır. Bölümdeki akarsular Aras ve Kura’dır.
İklim ve bitki örtüsü: Bölümde şiddetli karasal iklim görülür. Kışlar uzun ve soğuk geçer. Ülkemizin en soğuk yeridir. Kışın yağan karlar uzun süre erimeden bekler. Yaz mevsimi ise kısa, serin ve yağışlı geçer. Bu nedenle bölümün bitki örtüsü gür çayırlardır. Yükseklerde ise yer yer ormanlara rastlanır.
Nüfus ve yerleşme: Nüfusun büyük kısmı ovalarda toplanmıştır. Bölümdeki il merkezleri Erzurum, Kars, Iğdır ve Ardahan’dır. Erzurum bölümün ticaret, sanayi ve kültür merkezidir. Bölümdeki diğer önemli yerleşim yerleri ise Sarıkamış ve Kağızman’dır.
Tarım ve hayvancılık: Bölümde halkın en önemli geçim kaynağı hayvancılıktır. Tarım alanlarının az, çayır ve meraların fazla olması hayvancılığın gelişmesini sağlamıştır.
Bölüm yurdumuzun başlıca hayvancılık merkezlerindendir. En fazla sığır ve koyun yetiştirilir. Tarım alanları Erzurum ve Iğdır ovalarıdır. Iğdır’ın yükseltisi az olduğu için çevresinde göre farklı bir iklim görülür. Burada en fazla pamuk, buğday, şeker parcarı, sebze ve meyve yetiştirilir.
Sanayi ve yer altı kaynakları: Erzurum’da şeker, çimento, dokuma, yem fabrikaları ile et kombinaları kurulmuştur. Ayrıca kereste, şeker, çimento, yem, iplik fabrikaları da vardır. Kars’ta ise genellikle hayvansal ürünleri işleyen fabrikalar bulunur.
Turizm: Erzurum, Kars ve Ardahan’daki tarihî eserler ile Palandöken ve Sarıkamış’taki kayak merkezleri turist çeken yerlerdir.
c. Yukarı Murat - Van Bölümü
Konumu: Bölüm, Murat ırmağının doğduğu yer ile Van gölünün çevresini içine alır.
Yer şekilleri: Bölüm sönmüş volkan dağları tarafından ikiye ayrılmıştır. Bu dağlar, Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı’dır. Ayrıca bölümde Bingöl ve Şerafettin dağları da yer alır. Bu dağlar arasında düz alanlar vardır. Bunlar, Muş, Eleşkirt, Malazgirt ve Bulanık ovalarıdır. Bölümdeki akarsuları Fırat’ın kolu olan Murat ırmağı ile Dicle’nin kolu olan Botan çayı oluşturur. Bölümde bulunan Van gölü ülkemizin en büyük gölüdür. Göl, turizm ve su ürünleri açısından bölüm ekonomisine katkı sağlar.
İklim ve bitki örtüsü: Bölümde karasal iklim etkilidir. En yaygın bitki örtüsü bozkırlardır. Yağışın arttığı dağ yamaçlarında ise ormanlara rastlanır.
Nüfus ve yerleşme: Bölümde nüfus çok seyrektir. Nüfusun çoğu ovalarda toplanmıştır. Bölümdeki il merkezleri Van, Ağrı ve Muş’tur. En büyük yerleşim yeri Van’dır. Diğer önemli yerleşim yerleri ise Malazgirt, Tatvan, Erciş ve Doğu Beyazıt’tır.
Tarım ve hayvancılık: Halkın geçim kaynaklarının başında hayvancılık gelir. Bölümde özellikle küçükbaş hayvancılık gelişmiştir. Tarım alanlarının az olması insanları hayvancılığa yöneltmiştir. Van gölü çevresi ile vadi ve ovalarda tarım yapılır. En fazla buğday ve arpa yetiştirilir. Sulama yapılabilen yerlerde ise şeker pancarı ile sebze ve meyve yetiştirilir.
Turizm: Bölümde turistlerin ilgisini çekebilecek yerler, Van gölü, Ağrı dağı, Nemrut dağı krateri ve İshak Paşa Sarayı’dır.
d. Hakkâri Bölümü
Konumu: Bölüm, ülkemizin güneydoğu köşesini oluşturur.
Yer şekilleri: Ülkemizin en dağlık alanı burasıdır. Buradaki dağlar Güneydoğu Toroslar’ın uzantıları olan Hakkâri ve Buzul dağlarıdır. Bölümün başlıca düzlüğü İran sınırında yer alan 2000 metre yükseklikteki Yüksekova’dır. Bölümün akarsuları Dicle’nin kolları olan Büyük Zap ve Botan çaylarıdır.
İklim ve bitki örtüsü: Bölümde şiddetli bir karasal iklim görülür. Kış mevsimi uzun ve kar yağışlı geçmektedir. Engebeli arazi üzerine yağan karlar bölümde her yıl çığ oluşmasına yol açar.
Nüfus ve yerleşme: Bölüm ülkemizin en seyrek nüfuslu yerlerindendir. Arazinin çok dağlık olmasından dolayı bölümde tarım, ulaşım, ticaret ve sanayi gelişmemiştir. Bu yüzden bölüm ülkemizin en az gelişmiş yerlerindendir. Bölümdeki il merkezleri Hakkâri ve Şırnak’tır.
Tarım ve hayvancılık: Halkın başlıca geçim kaynağı küçükbaş hayvan yetiştiriciliği ve ticaretidir. Bölümde arıcılık da yapılmaktadır. Çok az olan tarım alanlarında genellikle buğday ve çavdar ekimi yapılır.
Yer altı kaynakları: Bölümde sadece Şırnak’taki asfaltit yatakları yer altı kaynağı olarak bulunur. Bölümde ulaşım, sanayi, ticaret ve turizm gelişmemiştir. Ülkemizin en geri kalmış yerlerinden biridir.
